قصر قند را  زاییده رودخانه کاجو است تمام  آبادی های  ناحیه قصرقند   از شمال در آهوران  در مجاورت رودخانه   قرار دارند    و خود  شهر قصر قند  نیز در کناره رودخانه   کاجو قرار دارد   این رودخانه  با نفوذ در لایه های  زیر سطحی موجب پر آب شدن سفره آبهای زیر زمینی را فرا هم آورده است و به همین دلیل   قصرقند  دارای بیشترین  تعداد قنات  در کل بلوچستان میباشد .عموما در تمامی ناحیه قصر قند  کشاورزی متکی بر آبهای زیر زمینی و قنات است. قنات هیت از نظر  وفور    آب در گذشته  در تمام   کیچ و مکران  شهرت خاصی داشته .  رود کاجو پس از گذشتن از  کنار شهر قصر قند در ادامه مسیر خود    از  روستا های تاریخی هیت و بگ  گذشته   و  پس از  طی مسیری بسوی غرب  در محل روستای حمیری مسیر  را تغییر داده و مسیری کوهستانی و پر پیچ  و خم بسوی جنوب  مسیر خود را ادامه می دهد    پس از گذر  رود از   مسیر کوهستانی در محل    دشت پیر سهراب بار دیگر   آبادیهای   در مسیر رود   شکل گرفته اند    اما از این نقطه به بعد دیگر   منطقه به دشتیاری موسوم است.   اکثر نقاط باستانی و تاریخی   دشتیاری   در مسیر این رود   قرار  دارند  نظیر  پیر سهراب ، فتح   علی کلات  و پلان   بجز این روستاها  اکثر  روستاهای دشتیاری  سابقه   قدمت آنها به یکصد سال هم نمیرسد  و بیشتر سکونتگاههای   جدیدالاحداثی هستند .

 

 رودخانه كاجو

نمايي از رودخانه كاجو

محدوده حوضه آبریز رود کاجو :

حوضه آبریز رودخانه کاجو در محدوده  جغرافیایی16  درجه و19 تا 16 و 20 طول شرقی  و 25 و 30 تا 26 و48  عرضشمالی قراردارد . این  حوضه  بخش  غربی حوضه   آبخیز  بزرگ باهو کلات  را تشکیل می دهد   و از کوههای مکران سرچشمه   می گیرد . رودخانه  آن با  طی مسیر   خود در جهت جنوبی به دریایی   عمان و خلیج    گواتر  می ریزد.

شاخه بندی   و مشخصات مورفولوژی  رودخانه کاجو

 رودخانه کاجو   یکی از سرشاخه های اصلی  رودخانه   باهو کلات   در بلوچستان   جنوبی است  . این رودخانه   پس از الحاق  رودخانه   چانف و کناری   با نام کاجه    در    جهت جنوب شرقی  جریان می یابد  و پس از الحاق  شاخه آهوران  ، ده داتی  و کوشات    از محل   شهر قصرقند    عبور می کند   ،   از این نقطه به   بعد    نام   رود کاجو می باشد  . پس از   عبور از  قصرقند رود   پاسک  ، گواتکش    و سر شاخه های متعدد   به آن    ملحق    شده  و در محل چندوکان   بصورت یکجا درآمده  و با طی  مسیری  کوهستانی   و پر  پیچ وخم به سمت   جنوب ادامه می دهد   و پس از الحاق رودهای ری ، کوهکند  ، کبجرک ،  و ترادان  در نزدیکی روستای پیر سهراب وارد  دشت پیر سهراب می شود . 

 در محدوده  جنوب  حوزه آبریز رودخانه کاجو و شرق  روستای پیر سهراب  دشت مسطح و وسیعی  به مساحت نزدیک به 230 کیلومتر مربع   به نام دشت پیر سهراب   گسترش  دارد .   رودخانه کاجو   در مسیر خود پس از   عبور از تنگه جگر کوه که   سد  مخزنی زیر دان  در آن در دست احداث است  وارد دشت پیر سهراب می گردد   و در مسیر خود پس از عبور از روستاهای فتحعلی  کلات ، پیر سهراب ، عورکی ، پلان ، صدیق زهی و یوسف زهی  عبور کرده و در مسیر خود  در  محلهایی به عرض چند صد متر   و در برخی از محلها   با عرض چند متر   در مجاورت روستای  عورکی  تغییر شکل می دهد  و سپس در محل روستای سنگان  وارد رودخانه باهو کلات می گردد  و از این محل به بعد با نام باهو کلات شناخته شده   و پس از طی مسیری چند کیلومتری   در محل  خور گواتر وارد دریایی عمان می گردد .

  نقاط تاریخی :

 حوزه شمالی رود خانه از  حیث تاریخی و باستان شناسی  بسیار   غنی است   در شمال این رودخانه  و در مسیر  رود  کاجو بسیاری از   محوطه ها  و  محلهای باستانی و جود دارند که هنوز ناشناخته مانده اند  در دهستان نکهچ     اثاری از سکونتگاههای باستانی و  قبور  قدیمی وجود دارند  که قدمت انها به  هزاره اول میلادی میرسد  و متعلق   به دوران پیش   از اسلام  هستند  در کناره رودخانه کاجو  در ناحیه آهوران  چندین کتیبه   وجود دارند  که که حروفی بر روی  آنها  حک   گردیده است   که بی شباهت به   حروف   آرامی نیستند     در بخش میانی رودخانه کاجو  در محل کر کوم دپ  بر روی  تخته سنگی   مرتفع  سنگ  نگاره ههای بسیاری  حکاکی شده اند    که در این  سنگ نگاره ها  نقوش  شکار  با نیزه و با همراهی سگ شکاری  ، نقش  بز ،و حیوانات  وحشی و نقش  انسان با  آلات و ادوات ابتدایی شکار  ، چندین سمبل و  علامت  که گویا دارای بار مذهبی   دارند   نیز در   کنار شان به چشم می خورد  از این  علائم  تصویر    گوی خورشید  بسیار  به چشم می خورد و تصویر گاو کوهاندار که  پیکره های ان در بسیاری   از  محوطه های باستانی بلوچستان   یافت   شده است  نیز به چشم می خورد  از  سایر   علائم   این سنگ نگاره  ها  می توان به علامت  صلیب شکسته یا چلیپا  نام   برد    که در  بین  هندو ها   نشان   شیوا خدای  غیر آریایی   هندو ها می باشد .   در روستای  دیرک   در سر کاجه  که   مرز   نیز  محوطه های تاریخی و باستانی  وجود دارد که متاسفانه  مورد دستبرد  حفارن غیر مجاز  واقع گردیده  که مستلزم کار و  پژوهشی های  بعدی هستند .  پس از این مکانها روستای  باستانی   گرداک  واقع گردیده است این روستای تاریخی در کناره  رودخانه کاجو و در فاصله   بیست پنج کیلومتری  شمال  شهر  قصرقند   قرار  گرفته است. در غرب این روستا و در کنارهرود   محوطه ای  باستانی  قرار گرفته با   اثری  تپه مانند    با سکو هایی  پلکانی  که شکل زیگورات   را تداعی   می کند    و برروی این اثر  و در اطراف آن  سفالهای شکسته به   شکل بسیار پراکنده  ای دیده می شوند .  در محل روستای کلوک     نیز آثاری   از   سکونتگاههای باستانی و   گورهای  قدیمی وجود دارد .

خود شهر قصرقند نیز از حیث   تاریخی از    مهمترین مراکز فرهنگی   بلوچستان  به شمار میرود   و در گذشته  معمولا بعنوان پایتخت مکران  محسوب می گردیده است  و همواره با کیچ در رقابت بوده است   و   پس از سلسله  جنگهای بلیده ای و گچکی و  سپس بین بلیده ای ها  و خان کلات  نصیر خان نوری   این بخش   از  مکران    به همراه  سرباز   سالها بصورت مستقل  و با مرکزیت  قصرقند  ادامه حیات داده اند .

در شهر  قصرقند   اثار و ابنیه  های تاریخی از دوران پیش از تاریخ   (2500 ق م ) تا    چند  سده اخیر یافت می شود   در بخش   جنوبی   قصرقند  مابین رودخانه های پاسک و کاجو محوطه ای با و سعت ده  هکتار   با سطح پوشیده از سفالهای خاکستری قطعه های شکسته ظروف مرمرین  مشاهده می شود   که با پیگیریهای نگارنده و شهردار   محترم قصرقند  جناب آقای   بارکزهی    و  ارسال نمونه های   به پژوهشکده های   باستانشناسی  و بازدید  باستانشناسان   قدمت این  محوطه  به هزاره سوم قبل از میلاد تخمین زده شده است .

قلعه قصرقند

قلعه قصرقند

محوطه پیش از تاریخ دمبیگان  در  جنوب شهر قصرقند  نیز از  بزرگترین   محوطه های   پیش از تاریخ جنوب شرق   کشور است   که دارای وسعت   50 هکتار  می باشد  و ثبت میراث فرهنگی  نیز شده است اما متاسفانه    عملیات کاوش در این  محوطه  انجام نشده است و فقط با   بررسی های سطحی غنای این محوطه   اثبات شده است این محوطه  توسط  اشتین  گزارش  شده است و متعلق  به دوره   پیش از تاریخ می باشد .  محوطه سیاه بن در شمال   قصرقند نیز از دیگر اماکن باستانی و تاریخی قصرقند است  که دارای جاذبه خاص گردشگری  و تاریخی می باشد  قلعه  تاریخی قصرقند    نیز  از قلاع   بسیار مهم و با اهمیت  مکران   است که تقریبا سالم مانده است  اخرین   حاکم این قلعه میر جان محمد بلیده ای   فرزند میر مولاداد   بلیده ای  بوده  ذکر میر مولاداد  در کتاب سفر نامه  بلوچستان   فرمانفرما  آمده است  که میر مولاداد را   حاکم  تمامی جنوب بلوچستان شامل سرباز و قصرقند دانسته است 

میر جان محمد پس از تسلط رضا خان به بلوچستان   همچنان نفوذ خود را حفظ نمود  و والی بلوچستان سردار حسین خان   شیرانی  میرجان محمد به درجه کلنل   در بلوچستان  منصوب گردید سردار بعدی  قبیله بلیده ای   شیردل خان بلیده ای فرزند  میر جان محمد   خان حاجی نواب خان بلیده ای پدر  حاجی کریم بخش سعیدی سردار سرباز پیشین و باهوکلات  و  یعقوب خان بارکزهی  فرزند میر علی محمد خان  بارکزهی و  برادر امیر دوست محمد خان   که پدر نصیر بارکزهی شهردار   فعلی قصر قند است نیز   داماد  دیگر  میر جان محمد خان بوده است  .در ضلع  شرقی  قلعه   کوه   قلاع کوه   (به لهجه محلی کلا کوه )   قرار  گرفته که مشرف به قلعه است و در گذشته از   نظر سوق الجیشی   دارای اهمیت بسیار بوده   است   اکنون   از نقاط خاص  و  جاذبه های گردشگری  شهر قصرقند  است   که به همت شهردار  قصرقند برنامه  احداث   کوهستان پارک   در این محل در حال انجام است   که دارای منظر  بسیار     زیبا از شهر   قصرقند و شالیزارهای     شهر را به نمایش می گذارد.

 

قصرقند

نمايي از شاليزارهاي قصرقند از فراز  كلا كوه

خود شهر قصرقند از  چند محله بسیار قدیمی   تشکیل یافته است    که از شمال به جنوب به شرح   ذیل   می باشند  محله بگان ، محله گونگان   ،  کهور بل   که  در گذشته   جنگل   از درختان کهور بوده است اما اینک اکثر ادارات و دوایر دولتی در این محله قرار گرفته اند و تقریبا محله ای  تازه ساز است  ، محله نو آباد  ، بلور دان نا به گفته مرحوم ابراهیم باشنده فرزند رستم به دلیل وجود  یک تخته سنگ که به  شکل بلور بوده است این محله به بلور دان   مشهور گردیده است ، محله جو سر  ،محله کوسر ، محله بازار چند محله یگر بوده اند  که در گذشته با اندک مسافتی از قصر قند قرار داشته اند اما اکنون به شهر متصل شده ان  و جزء شهر به حساب می آیند   شامل    کورسر، دمبیگان ، نژنژ  ،  زین الدینی   و ناحیه پاسک به دلیل وفور ابهای زیر زمینی   درگذشته  بسیار آباد بوده است  و باغهای زیادی از مرکبات در این  ناحیه  وجود داشته است    اما بدلیل مهاجرتهای پی در پی  سکنه به نقاط دور دستی مهاجرت  کرده اند   و صاحبان اصلی این املاک نیز به زنگبار  در کشور افریقایی تانزانیا  مهاجرت کرده اند   و گویا   در زنگبار   حتی تا اکنون بعضی از معمرین   اسناد و قبضهای املاک خود را در   قصرقند  نگه داشته اند .دسته ای دیگر از  سکنه فصرقند در دویست سال اخیر   از طریق دریا  حتی تا جزیره اسکاندیناوی   نیز  مهاجرت کردهاند و در این کشورها  جزء سکنه اصلی محسوب می شوند  جالب اینکه  هنوز   نیز    شجره و اقوام خود را می دانند  .

بسیاری از  قصرقندی ها  به کشورهای مجاور از قبیل کشورهای حاشیه جنوبی  خلیج مهاجرت کرده اند و مردم یک روستا به نام روکشهک در قصرقند    در کشورهای  امارات متحده عربی و بحرین  و محله هایی مختص به خود زندگی می کنند  و جالب است بدانید  در محله انها   فقط   در امارات  چند برابر جمعیت فعلی روکشک جمعیت دارد  در بحرین نیز به همین ترتیب .  در ایالت سند و کراچی  نیز   قصرقندی هایی بسیاری ساکن هستند  که  در سده اخیر و در پی    تصرف بلوچستان به دست  قوای  رضاخانی  و در نتیجه  مظالم دوره   رضاخان   به ان دیار کوچ نموده اند

از دیگر وجوه بارز قصرقند  فرقه صوفیه این شهر است . تصوف از دیر باز در این منطقه ریشه  داشته است و  خانقاه  قصرقند  مشهور به کلاتک از  خانقاههای  بسیار قدیم قصرقند است که در تمامی مکران شهرت داشته است و مریدان   این طریقه از سرباز و  دشتیاری از قدیم به این نقطه رجوع می کردند بانی و موسس طریقه صوفیه  در این شهر  صوفی صاحب  بوده  که  از افغانستان به قصرقند کوچ کرده است   و در دوران  رواج  و شکوه  طریقه   صوفیه   اکثر بزرگان  مکران  جزء مریدان وی بوده اند    از قبیل میر عبدی خان سردارزهی   حاجی نواب خان بلیده ای  و بسیاری از بزرگان   ان دوران هم اکنون   نیز طریقه  صوفیه  در شهر قصرقند رواج  دارد.